بر بنیان دانش
شرکتهای دانشبنیان، پیشران توسعه اقتصادی در دنیای امروز محسوب میشوند. این شرکتها با تکیه بر نوآوری، فناوری و سرمایه انسانی متخصص، میتوانند نقش مهمی در حل مسائل ساختاری اقتصاد ایران ایفا کنند؛ از ارتقاء بهرهوری گرفته تا تولید محصولات دانشمحور با ارزش افزوده بالا. نقش آنها نهتنها در حوزه فناوریهای نوین، بلکه در بازتعریف شیوههای سنتی تولید، اشتغالزایی پایدار و توسعه صادرات غیرنفتی نیز غیرقابل انکار است.
در سالهای اخیر، سیاستگذاران کشور با هدف حمایت از این دسته از شرکتها، مجموعهای از قوانین و نهادهای پشتیبان را شکل دادهاند؛ از جمله قانون حمایت از شرکتهای دانشبنیان، ایجاد صندوق نوآوری و شکوفایی، تسهیلات گمرکی، معافیتهای مالیاتی و فراهمسازی مسیرهایی برای جذب سرمایهگذار. با این حال، یکی از جدیترین موانع در مسیر رشد این شرکتها، بهویژه در مراحل اولیه فعالیت، تأمین منابع مالی کافی، منعطف و متناسب با ماهیت فناورانه آنهاست. شرکتهای دانشبنیان، برخلاف بنگاههای صنعتی سنتی، داراییهای فیزیکی قابل وثیقهگذاری ندارند، درآمدزاییشان اغلب زمانبر است و مدل کسبوکارشان برای بسیاری از بانکها و نهادهای سنتی قابل درک نیست. این چالشها موجب شده مسیر تأمین مالی برای بسیاری از تیمهای نوآور، بیش از پیش دشوار شود. از سوی دیگر، شرایط اقتصادی ایران، با ویژگیهایی نظیر نوسانات ارزی، نرخ بهره بالا، محدودیتهای بانکی، و ریسکهای ناشی از فضای کلان اقتصادی مزید بر علت شدهاند تا تأمین مالی برای این شرکتها، نهفقط یک نیاز، بلکه یک دغدغه استراتژیک محسوب شود.
در این مقاله، مهم ترین راه های تأمین مالی شرکت های دانش بنیان دانش بنیان را به صورت جامع بیان خواهیم کرد.
صندوق نوآوری و شکوفایی
صندوق نوآوری و شکوفایی بهعنوان مهمترین بازوی مالی دولت برای حمایت از شرکتهای دانشبنیان، از طریق تسهیلات متنوع و گاه ترکیبی، نقش کلیدی در تأمین مالی این شرکتها ایفا میکند. این صندوق مستقیماً زیر نظر ریاستجمهوری فعالیت میکند و منابع آن خارج از بودجه عمومی اداره میشود؛ بنابراین میتواند با انعطاف بیشتری نسبت به سیستم بانکی تصمیمگیری کند. از ویژگی های مهم این روش می توان به وامهای کمبهره برای توسعه محصول، بازاریابی، صادرات و تجاریسازی، لیزینگ تجهیزات، سرمایهگذاری همزمان با بخش خصوصی اشاره کرد.
مزیت ها:
- نرخ بهره پایینتر از بازار (۹ تا ۱۲ درصد)
- پذیرش وثایق جایگزین مانند سفته، اعتبار سنجی، یا تضامین شرکتی
- تمرکز بر آیندهنگری طرح به جای داراییهای فیزیکی
چالشها:
- مراحل کارشناسی چندلایه و زمانبر
- نیاز به مستندسازی دقیق فنی، مالی و حقوقی
- رقابت بالا میان متقاضیان با وجود منابع محدود سالانه
به عنوان مثال شرکتی که در حوزه بیوتکنولوژی فعالیت می کند، می تواند از طریق تسهیلات نمونهسازی صندوق، اولین نمونه آزمایشی از محصول خود را تولید کند و برای دریافت تاییدیه سازمان غذا و دارو اقدام کند. پس از کسب مجوز، شرکت می تواند جهت تولید انبوه محصول خود، نسبت به دریافت تسهیلات سرمایه در گردش یا توسعه بازار اقدام کند. نمونهسازی یکی از مهمترین تسهیلات صندوق نوآوری و شکوفایی است که به شرکتهای دانشبنیان کمک میکند محصول اولیه خود را از فاز طراحی و ایده به مرحله ساخت واقعی برسانند.
تسهیلات بانکی با نرخ ترجیحی
تسهیلات بانکی با نرخ ترجیحی یعنی وام یا تسهیلاتی که از سوی بانکها پرداخت میشود، اما با نرخ سود پایینتر از نرخ سود معمول بازار این نرخ کمتر معمولاً به دلیل حمایت دولت یا نهادهای حاکمیتی (مثل صندوق نوآوری و شکوفایی) به بانک پرداخت میشود تا آن بانک بتواند تسهیلات ارزانتر به متقاضیان بدهد. معاونت علمی ریاستجمهوری با امضای تفاهمنامههایی با بانکهایی چون بانک ملی، ملت، توسعه صادرات و توسعه تعاون، مسیر ارائه تسهیلات بانکی به شرکتهای دانشبنیان را هموارتر کرده است. در قالب این همکاریها، شرکتهای دانشبنیان میتوانند از وامهایی با نرخ سود ترجیحی بهرهمند شوند.
مزیتها:
- تنوع تسهیلات (سرمایه در گردش، توسعه، خرید تجهیزات، صادراتی)
- گستردگی شبکه بانکی در سراسر کشور
چالشها:
- نگاه سنتی برخی بانکها به کسبوکار فناورانه
- الزام به ارائه وثیقه ملکی یا ضامن رسمی دولتی
- بررسیهای مالی سختگیرانه صرفنظر از پتانسیل نوآوری
- ارائه توجیه پذیری فنی و اقتصادی دقیق و معتبر
سرمایه گذاران جسورانه
سرمایهگذاران جسورانه (VC)، سرمایهگذارانی هستند که در ازای دریافت بخشی از سهام، روی شرکتهایی با ریسک بالا اما پتانسیل رشد بالا سرمایهگذاری میکنند. این مدل برای شرکتهایی که در مراحل اولیه تا رشد هستند، یکی از بهترین روشهای تأمین مالی به حساب میآید.
مزیتها:
- تزریق سرمایه بدون نیاز به بازپرداخت
- همراهی مدیریتی، شبکهسازی، کمک در جذب نیروی انسانی و مشاوره استراتژیک
- افزایش اعتبار شرکت در بازار و نهادهای مالی
- امکان دریافت مشاوره و راهنمایی در تصمیم گیری های شرکت
- مشارکت سرمایه گذار جسورانه در تصمیم گیری های فنی، مالی، تخصصی و بازاریابی
چالشها:
- فرایند بررسی طولانی و دقیق (Due Diligence)
- الزام به شفافیت کامل مالی و حقوقی
- کاهش مالکیت بنیانگذاران (dilution) در شرکت
- سخت گیری سرمایه گذاران جسورانه در انتخاب پروژه ها
به عنوان مثال استارتاپی که در حوزه بهداشت و سلامت فعالیت می کند، یک پلتفرم به منظور مشاوره آنلاین پزشکی را طراحی می کنند اما برای تجاری سازی آن دچار مشکل هستند. به دلیل ریسک بالا پروژه از نظر اقتصادی بانک ها و موسسات و صندوق های حمایتی از این طرح حمایت نمی کنند و منابع مالی مورد نیاز آنها را نیز تأمین نمی کنند. در این مرحله این استارتاپ می تواند به سرمایه گذار جسورانه مراجعه کند و استارتاپ می تواند در ازای انتقال بخشی از سهام شرکت به سرمایه گذار جسورانه، نه تنها از منابع مالی سرمایه گذار، بلکه از ارتباطات، مشاوره های تخصصی و فنی و نیز تبلیغات و بازاریابی محصول در حوزه بهداشت و درمان برخوردار شود.
تأمین مالی جمعی
تأمین مالی جمعی فرآیندی است که در آن یک پروژه یا کسب و کار از تعداد زیادی سرمایه گذار خرد تأمین مالی می شود. این روش معمولا در مراحل اولیه یا پیش از تولید محصول برای ارزیابی بازار مناسب است.
مزیت ها:
بدون نیاز به بانک یا سرمایه گذار بزرگ
اثبات وجود تقاضا در بازار واقعی
تبلیغ همزمان محصول یا خدمات در سطح وسیع
چالش ها:
نیازمند طراحی کمپین بازاریابی دیجیتال قوی
نا آشنایی عمومی با مفهوم سرمایع گذاری جمعی در ایران
کامل نبودن زیرساخت های حقوقی و نظارتی
به عنوان مثال یک شرکت نوپای فعال در حوزه انرژی خورشیدی، قصد تولید نوع خاصی از اینورتر های خورشیدی را دارد. این شرکت برای طراحی و ساخت نمونه اولیه و همچنین برای راه اندازی خط تولید، نیازمند سرمایه هنگفتی می باشد. شرکت، از آنجایی که این پروژه همچنان در مرحله ابتدایی است و نمونه آزمایشگاهی آن نیز طراحی نشده است، نتوانسته سرمایه لازم برای طرح خود را تأمین کند به همین دلیل تصمیم می گیرد از طریق سرمایه گذاری جمعی، سرمایه مورد نیاز خود را تأمین کند. د این روش سرمایه گذاران خرد، مقدار کمی را در این پروژه سرمایه گذاری می کنند اما با تجمیع سرمایه های خرد، سرمایه مورد نیاز شرکت نیز فرآهم می شود. در این حالت سرمایه گذاران صرفا آورده نقدی داشتند برای طرح و در تصمیم گیری های شرکتی دخالتی نخواهند داشت. همچنین سرمایه گذاران در سود حاصل از فروش نمونه های تولید شریک، شرکت خواهد بود.
نیاز به مشاوره دارید؟
تأمین مالی برای شرکت های دانش بنیان، یک مسیر ساده و خطی نیست. پیچیدگی مدل های کسب و کار فناورانه، نبود دارایی های قابل وثیقه گذاری، تأخیر در درآمدزایی و شرایط پرنوسان اقتصاد ایران باعث شده است رویکردهای سنتی مانند دریافت وام بانکی به تنهایی پاسخگو نباشند. آنچه امروز برای موفقیت حیاتی است، طراحی یک نقشه تأمین مالی چند مرحله ای، هوشمندانه و مبتنی بر ترکیب روش ها است. استفاده از منابع دولتی، جذب سرمایه گذار خطرپذیر، پیش فروش، هم توسعه و حتی بهره گیری از ظرفیت های غیر رسمی یا تهاتری همگی باید متناسب با مرحله رشد، نوع محصول و بازار هدف، انتخاب شوند. برای این مسیر، همراهی با یک مشاور آگاه به سیاست های حمایتی و سازوکارهای تأمین مالی فناورانه، می تواند مرز بین موفقیت و توقف فعالیت شرکت باشد.
